Historia Wokół Nas, miesięcznik Co i jak (nr 19) 11/1999
Na południe od
Czerska w odległości około 2 km znajduje się kolonia Tatary, założona na jednej
z kęp wśród mokradeł. Nie przebiegał tędy żaden trakt ani lokalna droga.
Mieszkająca tu ludność pochodzenia tatarskiego została najprawdopodobniej
osadzona w XV w. Działo się to w okresie panowania Janusza I, budowniczego
pobliskiego zamku, którego żona Anna Danuta była córką księcia litewskiego
Kiejstuta a siostrą wielkiego księcia Witolda. Osadzeni tu Tatarzy pochodzili
właśnie z Litwy i za sprawą księżnej sprowadzono ich na Mazowsze. Mieszkańcy
Tatarów w XVI w. trzymali stróżę w zamku czerskim, obsługiwali konie księcia, a
także pełnili funkcje szybkich gońców. Posłańcy tacy mieli za zadanie możliwie
szybkie przenoszenie informacji i rozkazów władcy.
Tatary na mapie wojskowej powiatu Piaseczno z 1959r. w skali 1:25000
położenie zaznaczono strzałką.
Podobne w charakterze osady tatarskie założono też w innych częściach Polski m.
in. pod zamkiem w Ciechanowie (obecnie część Ciechanowa), pod Lublinem (obecnie
dzielnica w tym mieście) czy też na kępie wiślanej pod Krakowem. Ci ostatni
pełnili służbę na Wawelu.
Podczerska wieś Tatary do 1526 r. należała do książąt mazowieckich, a po tej
dacie stała się własnością królów polskich. Pierwsza pisemna wzmianka źródłowa o
tej miejscowości pochodzi z lustracji starostwa czerskiego w 1565 r. Wymieniała
ona obok niej pobliskie wsie: Czaniewo, Leśniki, Wyszocin, Radwanków, Koszomcze
oraz Niecieczę. Lustratorzy stwierdzili jednak, że z Tatarów skarb królewski nie
otrzymuje ani czynszów ani żadnej daniny. Mieszkańcy zatem musieli pełnić jakieś
specjalne zadania, które spowodowały zwolnienie ich ze zwykłych obciążeń.
W okresie potopu (1655-1660) zniszczony został zamek w Czersku, a Tatary
podobnie jak inne okoliczne miejscowości całkowicie się wyludniły. Wieś
pozostawała opustoszałą aż do drugiej połowy XVIII w. Pierwsi osadnicy:
Śpiewakowski i Lasocki pojawili się tu około 1790 r. Powołując się na zezwolenie
wydane przez nieżyjącego już starostę czerskiego Franciszka Bielińskiego,
wykarczowali krzaki i pobudowali domostwa.
Miejsce, gdzie powstała osada było powszechnie uważane za prawie niedostępne.
Nowo powstające Tatary znajdowały się na wzgórku wśród błot, a pobliska nie
spławna rzeczka Czarna często zatapiała pobliskie tereny.
Gospodarstwo Śpiewakowskiego zostało sprzedane Antoniemu Jazowskiemu, a
następnie w roku 1804 Marcinowi Chmielewskiemu, po którego śmierci odziedziczyła
je wdowa Anna. Chmielewska wyszła powtórnie za mąż za Jana Kociszewskiego, po
którego śmierci sprzedała wszystko swemu zięciowi Janowi Grotowiczowi (w 1833
r.). Wdowa zastrzegła sobie w kontrakcie dożywotnie posiadanie sadu owocowego,
bezpłatne mieszkanie i utrzymanie bydła.
Przy tych dwóch osadach znajdował się jeszcze kawałek gruntu dworskiego, który w
1813 r. naddzierżawca z Potyczy przekazał w użytkowanie Konstancji Stanisławowej
za opłatą 20 zł czynszu rocznego. W sześć lat później grunt ten uprawiał Jędrzej
Jezierski ze wsi Królewski Las, w zamian za odrabianie 12 dni pańszczyzny. W
1820 r. posiadał go Jan Amanowicz ze wsi Podgóra z obowiązkiem odrabiania 15 dni
pańszczyzny. Wystawioną na tym gruncie budę z chrustu strawił pożar.
Fragment księgi chrztów parafii Czersk 1802 - 1808 obejmujący wieś Tatary.
W połowie XIX wieku, około 1843 r. osada Grotowicza składała się z: domu
drewnianego w połowie nowo wybudowanego, dwóch stodół, stajni, obory, wozowni,
spichlerza oraz ogrodu.
Część Tatar należąca do Lasockiego, który był za starosty Bielińskiego
leśniczym, została odziedziczona przez jego nieletnie dzieci. Zarządzała osadą
Katarzyna Lasocka wdowa, która wraz z potomstwem mieszkała w Czersku. Należące
do niej zabudowania w Tatarach spaliły się ok. 1805 r. i do 1820 r. nie zostały
odbudowane.
W okresie Królestwa Kongresowego Tatary wchodziły w skład klucza coniewskiego w
Ekonomii Rządowej Potycz. Obie osady należące do wsi posadowione były na prawie
czynszowym. Ich użytkownicy płacili po 55 zł czynszu rocznie do zarządu dóbr
skarbowych w Potyczy. W 1827 roku Tatary liczyły tylko 2 domy i 12 mieszkańców.
W pięć lat później, w 1832 r. Rząd Królestwa Polskiego sprzedał dobra Potycz ze
wsią Tatary Amelii z Hubów Wulfers, wdowie.
Tereny te pozostawały jednak w odosobnieniu. O położeniu wsi współcześni pisali:
błota ze wszystkich stron prawie niedostępne i w lecie z trudnością tylko i
niebezpieczeństwem do osady dostać się można, a reszta są to bagna torfiaste,
różnemi drzewami i krzakami: olszyną, rokiciną, brzeziną, chruściną i innym
nieużytecznym zielskiem zarosłe. Niwelacja okaże dopiero czyli te błota dadzą
się zupełnie osuszyć i na użyteczność zamienić.
Niedostępność terenu stała się walorem w okresie powstania styczniowego. W
Tatarach znajdowali schronienie i zaopatrzenie powstańcy. W 1865 r. dwóch
mieszkańców wsi stanęło przed Tymczasową Komisją Śledczą w Warszawie. Byli to
Franciszek Gajewski i Feliks Zwoliński. Pierwszy z nich wraz z dwoma synami
służył w oddziale powstańczym, a po powrocie do domu dawał schronienie żandarmom
narodowym. Drugi z wymienionych brał udział w napadach na składy rządowe w Górze
Kalwarii i Mniszewie. Obaj zostali skazani na dwa lata rot aresztanckich czyli
służby wojskowej w jednostkach karnych.
W drugiej połowie XIX wieku, począwszy od 1869 r. wieś wchodziła w skład dóbr
Coniew, należących wówczas do Stefana Juliana Minasowicza. Liczyła wówczas 48
mórg powierzchni i 17 mieszkańców. Według ukazu carskiego z 1864 r. gospodarstwa
w Tatarach otrzymali na własność: Feliks Zwoliński i Franciszek Gajewski.
Przyznano im prawo do wspólnego pastwiska oraz do połowu ryb w wodach
przylegających do ich osad.
Przez wiele kolejnych lat Tatary dzieliły losy Coniewa.
W 1921 r. Tatary, określane mianem kolonii posiadały 3 budynki, w których
mieszkało 25 osób, wszystkie wyznania katolickiego.
W XIX w. Tatary należały do gminy Potycz, w latach 1867-1954 do gminy Czersk, od
1955 do 1972 do gromady Czersk. Od 1 stycznia 1973 znajdują się w gminie Góra
Kalwaria. Obecnie Tatary są częścią Czerska. Należące do nich łąki określane są
zwyczajową nazwą Chrapy, a pole ciągnące się w stronę Czerska nosi nazwę
Przyborowie.
Przez cały okres swojej historii Tatary należały do parafii Przemienienia
Pańskiego w Czersku.
Ewa i Włodzimierz Bagieńscy
Ewa Bagieńska jest magistrem historii. Pracuje w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Włodzimierz Bagieński jest doktorem historii. W latach 1984-2003 pracował jako kierownik Archiwum m. st. Warszawy Oddział w Górze Kalwarii.
